http://www.harkaitzcano.com/ Blog Artículos recientes en-us Sun, 19 Apr 2026 12:05:47 +0200 http://www.harkaitzcano.com/710/donostiako-ukroniak <p></p><p>Desde su destrucción en 1813, Donostia ha pensado y repensado su futuro&nbsp;en multitud de proyectos. ¿Cómo hubiese sido la ciudad de haberse realizado tales ideas? El objetivo principal de “Ucronías de San Sebastián” de <a href="https://santosbregana.com" target="_blank">Santos Bregaña</a> es recuperar y explorar la memoria histórica de la ciudad, destacando tanto su evolución como la identidad de sus habitantes. La exposición, colocada en las marquesinas de d.bus, busca provocar una reflexión crítica sobre las decisiones urbanísticas y su impacto en Donostia.&nbsp;</p><p>Además, se pretende desafiar la imaginación de los visitantes al presentar líneas de tiempo<br>imaginarias que, aunque ficticias, podrían haber sido reales, dado que alguien las<br>pensó y proyectó. Este ejercicio no solo permite a los ciudadanos conectar con este pasado imaginado, sino que también invita a considerar el futuro de su entorno urbano, recordando que<br>cada decisión arquitectónica tiene el poder de moldear la identidad y el carácter de la<br>ciudad.</p><p>Un ejercicio de literatura epistolar complementará la exposición: el escritor Harkaitz Cano se transformará en habitante de estos lugares imaginados de la ciudad y nos enviará postales desde cada lugar. &nbsp;<br></p><p>La iniciativa se enmarca dentro de la <a href="https://www.bienalmugak.eus/es/inicio">Bienal</a> Internacional de Arquitectura de Euskadi de 2025.&nbsp;</p><p><br> </p><p><img src="/public/images/ece9010cf2eb623de8f41203861b3767.jpg" style="">&nbsp;</p><p><br></p><p></p><p><img src="/public/images/1d734f8229a6b2dbebcbfd71db1150a6.jpg" style=""></p><p><br></p><p></p><p><img src="/public/images/7f67af06ec2943aa91ea162d39373c02.jpg" style="width: 677.336595px; height: 1021px;"></p><p><br></p><p><p></p><p><p><img src="/public/images/ba25631f25aaa1a0347361873ab33218.jpg"></p></p><br></p><p><br></p><p></p><br><p></p><br><p></p><p></p> Sat, 11 Oct 2025 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/710/donostiako-ukroniak http://www.harkaitzcano.com/696/zine-izarak-balizko-film-baten-bila <p></p><p><span><span><span><span><span></span></span></span></span></span></p><p><p><img src="/public/images/2f36baf22c8a00d44ce0d851cbb6b475.jpg"></p>En este taller, promovido por el laboratorio audiovisual de Tabakalera en colaboración con Elías Querejeta Zine Eskola, 10 participantes crearán una obra colectiva junto a Maria Elorza y a Harkaitz Cano. Además, con la ayuda de diferentes invitados, se abordarán diversos temas que forman parte de los procesos de creación: los derechos de imagen, las referencias cinematográficas, los tipos de narrativa o el montaje de archivos, entre otros.<br></p><p>"La ropa y las sábanas tendidas es una de esas escenas cotidianas que estamos acostumbrados a ver tanto en nuestra vida como en el cine. Pero ¿qué función desempeñan esas camisas y sábanas blancas expuestas al airea? ¿En qué piensa Sofía Loren mientras tiende los trapos remendados en Una giornata particolare? ¿Podría decirse que esas escenas tienen la fuerza suficiente como para convertirse en iconos de la gramática secreta del celuloide? Según nos cuenta Erri de Luca en uno de sus libros, cuando por primera vez llegaron a los pequeños pueblos de Italia los proyectores ambulantes −sin que todavía supieran que aquel nuevo arte que daba sus primeros pasos se denominaba “cine”− el pueblo llano bautizó aquella fascinante invención de forma muy adecuada: “El lío en la sábana” (L’imbroglio nel lenzuolo). Una definición que se ajustaba a la perfección, puesto que: ¿Qué es el cine, sino un enredo que se produce sobre una tela blanca?"<br></p><p>Más info <a href="https://www.tabakalera.eus/es/zine-izarak-balizko-film-baten-bila/">aquí</a></p><p><br></p><p><span><span><span><span><span></span></span></span></span></span></p><p><br></p><br><p></p> Sat, 01 Feb 2025 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/696/zine-izarak-balizko-film-baten-bila http://www.harkaitzcano.com/674/samuel-beckett-vs-quentin-tarantino <p><p>Paul Austerri esker ikasi genuen denok garela denon pertsonaia. Mentalki birsortzen dugula elkar, keinuetan eta esaldietan mamitzen garela, eta keinu eta esaldi horiek beste inoren keinu eta esaldiekin txirikordatzen direla gero, “errealitatea” deitzen diogun eremu lauso horretan. Eta eremu horren ardura hartzea dagokiola literaturari, lausotasun horretatik zentzuzkoa, beldurgarria, samurra, gordina, sakona eta dibertigarria den zerbait erdiesten saiatuz. Dena batera, ahal balitz. </p><p> Auster entretenimenduzko literaturatik literatura klasikora doan zubi bat dela esan izan da. Becketten eta Tarantinoren artean dagoen katebegi galdua. <i>Road movie</i> baten erdian Keats-en poema bat aterako dizu mahukatik, edo Kafkaren edo Joyce-en bizitzako pasarte bat harira ekarriko, abenturaren eta peripezien pultsua batere galdu gabe. Desagertu eta gutxien esperotakoan berriro agertzen diren pertsonaiaz josita daude bere nobelak, erredentzioa bilatzen duten bidaiariz, inoren atzetik dabiltzalakoan norbere burua jazartzen duten pertsegitzailez… Austerren eleberriak oso goian hasten dira: amildegiaren ertzean dauden pertsonaiek ataka gaiztoren bat bizi dute, demaseko galeraren bat, fisikoki edo mentalki preso daude, ihes egin eta zerotik hasi nahi lukete. Ez dira alferrikakoak haien izenak: Mr. White, Mr. Black, Mr. Bones, Mr. Vertigo… Bakardadea, doblearen gaia eta zoriaren jukutriak dira bere nobeletako giltzarrietako batzuk. Kritikari zenbaitek uste izan du, hain zuzen, kasualitate gehiegi dagoela bere istorioetan (<i>Brooklyngo erokeriak</i>nobelako protagonistak, demagun, aspaldi arrastoa galdu zion arrebaren argazki bat aurkitzen du, non eta aldizkari pornografiko batean, noiz eta ugalkortasun klinika batean hazia ematear denean). </p><p> Paul Austerrek ez zuen sekula ipuin bildumarik argitaratu, baina bere liburuak narrazio laburrez betetako panpina errusiarrak dira, eta bere ipuin bakanetako bati esker ondu zuen Wayne Wang-ek <i>Smoke</i>(1995) film gogoangarria. Luze hausnartu zuen bere lanaz. Idazketari buruz zioen gaitz bat dela, “arimako gripea, edozeini erasan diezaioke edozein unetan, berdin zaharrak eta gazteak, indartsuak eta ahulak, mozkorrak eta abstemioak, gaixoak eta osasuntsuak”. Idatzi behar horrekin lehian dago, ordea, bere pertsonaietako batzuen isiltzeko joera; ez dira gutxi bere obran mututzea erabakitzen dutenak. </p><p>2006an, “garai postliterario” bat bizitzen ari ginen susmoa azaleratu zuen. Beharbada, zerikusi gehiago zeukan elkarrizketa batean aipatutako neke sentipenarekin. “Agortze arriskua” ikusten zion bere buruari, urte askotan ia urtero nobela bat argitaratu ostean. 1968an, 21 urte zituela, idatzia zuen jada garrantzitsuena: “Mundua nire buruan dago. Nire gorputza munduan dago”. </p><p>Harekin hitz egin nuen aldi bakarrean idazle adiskide baten enkargua neraman: “Esan iezaiozu bere deiturak zer esan nahi duen euskaraz!”. Azkenean ez nion esan. Gustatuko zitzaiokeen, agian, bera zen zigarrotxo holandarren erretzaile amorratuari. </p></p> Sat, 04 May 2024 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/674/samuel-beckett-vs-quentin-tarantino http://www.harkaitzcano.com/673/ecotopias <p><p>Frente a un mundo al borde del precipicio, con una crisis humanitaria y ecológica innegable, parece que nuestro imaginario se complace en nutrirse de ficciones de colapso y apocalipsis como vía de escape. Pero ¿qué tal si empezamos a vislumbrar otros futuros? Futuros factibles, vertebrados por el cuidado de la naturaleza y de las personas. Solo es preciso imaginarlo primero, con intensidad e inspiración, para que pueda tomar cuerpo. </p><p>Bajo esta premisa, Greenpeace reunió a un grupo de dibujantes y guionistas de cómic que, arropado por la editorial Astiberri y con la orientación de personas expertas y la inspiración de iniciativas sociales reales, decidió ponerse a imaginar. El resultado es este conjunto de relatos, potentes artefactos visionarios con un objetivo común: imaginar el futuro para cambiar el presente.</p><p>Participan en <em>Ecotopías</em>: Darío Adanti, Flavita Banana, Miguel Brieva, Miguel Ángel Giner Bou y Cristina Durán, Núria Tamarit, Josune Urrutia, Harkaitz Cano e Iñaki Landa.</p><br><br></p> Mon, 22 Apr 2024 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/673/ecotopias http://www.harkaitzcano.com/651/borradores-de-futuro <p>Pensar en el futuro nos enseña a gestionar la incertidumbre y este libro nos propone un decálogo del porvenir. El proyecto&nbsp;Borradores del futuro&nbsp;nos ofrece diez fábulas de&nbsp;Katixa Agirre, Uxue Alberdi, Lucía Baskaran, Harkaitz Cano, Gabriela Damián Miravete, Belén Gopegui, Karmele Jaio, Danele Sarriugarte, Iban Zaldua, y Patxi Zubizarreta.&nbsp;Partiendo de una invitación del espacio de creación Azala (Araba) y con el singular poder de la imaginación, diez prosistas&nbsp;construyen estos relatos a partir de alternativas sociales, culturales, afectivas, feministas y decoloniales. &nbsp;</p><p>Libro publicado por la editorial <a href="http://consonni.org/es/publicaciones/borradores-del-futuro">Consonni</a>.&nbsp;</p> Tue, 21 Nov 2023 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/651/borradores-de-futuro http://www.harkaitzcano.com/574/piedra-papel-tijera <p> </p><p><span style="line-height: 1.45em; background-color: initial;"></span></p><p>El mito de Sísifo nos sienta como un traje hecho a medida. Su insistencia al conducir la piedra a la cumbre –¡tenía que ser una piedra y tenía que empujarla hacia la cumbre!– no obtiene más premio que el castigo de volver a empezar. La piedra se precipita montaña abajo condenando a Sísifo a retomar una y otra vez su labor inconclusa. Nuestra pesadilla se resume en tres palabras: empezar de cero. Y no solamente en un sentido metafísico. Tampoco figurado. Los cierres de <i>Egin</i> y de <i>Egunkaria</i> llegaron en un momento en el que las tijeras de la censura sistemática parecían parte del pasado, y afectaron, no a contenidos concretos, sino a estructuras enteras. Sentimos que aquel tijeretezo nos cercenaba las cuerdas vocales; no se trató de un golpe, sino de una mutilación. </p><p>Me he pasado demasiados años tratando de responder educadamente a la pregunta de “¿por qué escribir en euskera?”, una cuestión que quien se tiene por hegemónico plantea para reprocharnos veladamente un localismo cerril (“No se te ocurriría preguntar eso a un alemán, ¿verdad?”). Querámoslo o no, el idioma es a veces también el nudo. Y quien dice nudo dice “trama”. Algunos idiomas ponen a trabajar a la policía inmediatamente. Otros, no tanto. Hasta el punto en que el idioma acaba siendo parte del argumento. También hasta el extremo –por qué no decirlo– de convertir algunas frases en intraducibles (“Hau orain euskaraz idazten ari naiz”, por ejemplo, es imposible de traducir fielmente al castellano, dado que nos vemos en la disyuntiva de elegir entre la literal y falsa “Esto lo estoy escribiendo ahora en euskera” o la verídica pero incorrecta “Esto lo estoy escribiendo ahora en castellano”). </p><p>Asumámoslo de una vez: las cosas no pueden contarse como fueron. Pueden contarse tal y como uno las vivió, tal y como las recordamos, tal y como nos las han contado o como presuntamente sucedieron… Pueden contarse revistiéndolas de un contexto, con un lenguaje matemático, en prosa o en verso. Pueden contarse <i>in extenso</i> o de forma escueta. Atendiendo al testimonio de los testigos o basándonos en las estadísticas o en las especulaciones. Partiendo desde el principio o empezando desde el final. El periodismo es el arte de utilizar, rechazar o dosificar todos estos instrumentos y posibilidades. Su voz, su criterio y el punto de vista que elija acompañarán en ese desempeño al periodista. Consciente de que los hechos no pueden contarse tal y como fueron, intentar hacerlo es su deber. Un trabajo, en honor a la verdad, tan loable como imposible. También el periodista, como Sísifo, deberá empezar de nuevo cada día. </p><p>Pero allí donde acaba la crónica, en un punto indeterminado más allá de los hechos, empiezan los ecos. Y el oído de la literatura se asoma atento a esas reverberaciones. A la deformación de la realidad. A los sueños y a las pesadillas. El escritor se apropia de todo: falsas creencias, rumores, fantasías, descartes… Todo aquello que nadie quiso contarnos o que ni siquiera nos atrevemos a confesarnos a nosotros mismos. Aquello que sabiendo que no es verdad nos gustaría creer. Pero también lo que nos consta que es cierto y que, por ello, no deseamos olvidar por nada del mundo. ¿Es quizá allí donde acaban la crónica del periodista y la argumentación de la juez donde empieza la labor del escritor? </p><p>Puede que el singular diario llamado <i>Elea</i> que hemos recreado en esta obra de teatro no sea exactamente <i>Euskaldunon Egunkaria</i>, pero me gustaría pensar que <i>Los papeles de Sísifo</i> sí son un espejo en el que podemos sentirnos reflejados. </p><blockquote style="margin: 0 0 0 40px; border: none; padding: 0px;"><p> [Texto escrito para el programa de mano de la obra teatral <i>Los papeles de Sísifo</i>]</p></blockquote> Fri, 22 Jan 2021 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/574/piedra-papel-tijera http://www.harkaitzcano.com/540/simetrias-imposibles <p></p><p>¿Qué relación existe entre la cultura que se manifiesta en euskera y la que se manifiesta en castellano entre nosotros? Podemos optar por una respuesta políticamente correcta, que no siendo mentira, tampoco es demasiado interesante: la relación es cada vez mejor. Va difuminándose el viejo automatismo que ideologizaba la lengua y el peso de los prejuicios de antaño. Hace tiempo que tocó a su fin la etapa de bloques, ¡vivan las grietas!, pues en las grietas surgen las flores. Pero los microprejuicios siguen ahí, sutiles y disimulados, intocables. Nos hemos acostumbrado durante mucho tiempo a juzgarnos muy superficialmente y esa mala costumbre no es fácil de erradicar. En realidad, la pregunta tiene trampa, pues da por sentado que&nbsp; quienes vivimos y trabajamos en euskera constituimos un grupo cerrado y bien diferenciado. No es cierto. Para empezar, todos los creadores que trabajamos en euskera somos a nuestra vez erdaldunes [españoles o franceses], y hablamos habitualmente también en castellano, ya sea unido a nuestro trabajo o no. Nuestra vasquidad [euskaltasuna] es intermitente. Todos somos, ante todo, y en la praxis diaria, erdaldunes; y luego, algunos de nosotros, también somos euskaldunes, en algunos lugares, por unas horas. El agente de la cultura vasca, por tanto, va y viene franqueando la frontera tanto hacia un lado como hacia el otro, forma parte de su día a día el agridulce sabor de la (auto)traducción constante. Además de hacer su trabajo está obligado a ser representante de su gente, proselitista y predicador. “Y en ese mundillo vuestro, ¿qué hay de nuevo?”, nos preguntan de vez en cuando. A la ya larga lista de tareas del creador vasco, se añade la de corresponsal especializado; a veces se siente uno hablando sobre su propia cultura como el turista que acaba de regresar de un viaje por Albania. Siendo optimistas, nuestro propio cansancio es también nuestro capital; el hecho de frecuentar diferentes entornos lingüísticos con sus respectivas escalas nos enriquece. Somos responsables del marketing de nuestro mundillo, animadores casuales, abogados defensores. Buena culpa de ello la tiene la rabia que nos provoca la falta de visibilidad: aquel que se empapa por osmosis de las noticias que le llegan de Beyoncé, Rosalía o Pérez Reverte, tiene a menudo más problemas en enterarse de la existencia de creadores más cercanos, ya que entiende que el grupo cerrado de los vascos es endogámico y no va con ellos. O, mejor dicho, que no va a ninguna parte.</p> <p>Bastante complicado es ganarse el pan con una vocación como la nuestra como para que no surja entre nosotros cierta “conciencia de clase”, una solidaridad entre miembros del mismo gremio, sea cual sea el idioma que utilicemos. Por descontado, esa camaradería existe. Por lo demás, el idioma no es determinante, y las afinidades estéticas pueden ser más decisivas para que surja la complicidad. Pero tampoco esto es una verdad absoluta: los ojos de quien escribe en castellano, como es lógico, están más atentos a las modas, a los suplementos literarios y a las&nbsp; polémicas españolas; a mí, sin embargo, me dejan más bien frío las rencillas que a ellos les estimulan. El que escribe en castellano busca su homologación en España, y ya de paso, también pretende homologarme a mí en su escala.&nbsp; Es entonces cuando me siento escritor albanés. Extranjero en mi país. Muchos de mis colegas, por su parte, se conforman por lo general con tener alguna lejana noticia del mundo del euskera. “Dame los titulares, por favor”. Como queriendo decir: “El mundo es grande; mi curiosidad también tiene sus límites”. No les falta razón; atendiendo a las estadísticas, a los vascohablantes no nos toca un Shakespeare en la lotería de Navidad.</p> <p>Músicos, cineastas y actores vascos cotizan alto aquí y fuera. Eso sí, siempre y cuando el euskera quede como un matiz kitsch; mero ‘color local’. Como hace no mucho afirmara Amets Arzallus, todos estamos a favor del euskera, siempre y cuando no lo pongamos en el centro. En efecto, si fuese cuestión de orgullo, resultaría mucho más cómodo enorgullecerse de una cultura sin lengua. Entre nosotros, existen dos ejemplos claros durante las últimas décadas: la escultura y la cocina. No es casualidad que ambas disciplinas hayan sido las que más se han utilizado para vender internacionalmente –perdón por la indecencia– nuestra marca. Es más, podemos asegurar que el papel que jugó en el pasado la escultura lo ocupa hoy la cocina, y que la tan manida modernidad líquida de Zygmunt Bauman que tantas veces citamos ha liquidado literalmente a Oteiza y a Chillida, transformándolos en el sentido matérico: la gastronomía se vende como escultura efímera. Sin embargo, cuando decimos “cultura sin lengua”, nos engañamos una vez más: escultores y cocineros han alcanzado la gloria en castellano, casi siempre.</p> <p>Nos han vendido la simetría del bilingüismo, pero el peso de esa simetría se apoya siempre en uno de los lados: “¿Repetiría en castellano lo que acaba de decir en euskera?”, nos piden con la mejor intención, con la excusa de poder llegar así&nbsp; “a todo el mundo”. Y mordemos el anzuelo, aunque lo que estemos presentando sea una novela en euskera. Nos ejercitamos continuamente en la partición del disco duro de nuestra cabeza. Lamento decirles que eso no es simetría, sino dependencia.</p> <p>Un escritor reivindicaba hace años “el derecho a no saber euskera”. No deja de ser una rareza dentro del mundo de los derechos. Me pregunto qué pasaría si aplicáramos también la simetría en este plano. ¿Qué no se le imputaría a un escritor vasco que reivindicara el derecho a no saber castellano?</p> <p>Dirán que los tiempos han cambiado, que la elección es libre, que se trata de los imperativos de la globalización, que nos toca arrimar el hombro y abrazar el multiculturalismo… Iván de la Nuez, sin embargo, critica ambos en su muy recomendable ensayo “Teoría de la retaguardia”:&nbsp; el multiculturalismo sería la forma de encerrar “cada fiera en su jaula”, y la globalización, a su vez, la manera de encerrar “todas las fieras en la misma jaula, siempre y cuando estén lo suficientemente domesticadas”. ¿Qué jaula elegiremos para estar en el mundo? ¿Consiste nuestra libertad en elegir jaula? Me he valido de la geometría para describir nuestra situación, pero quizás la zoología explicaría mejor algunas cosas. Que, por ejemplo, las lenguas también pugnan por un mismo espacio físico o simbólico. El euskera, en concreto, pugna por su supervivencia.</p><blockquote style="margin: 0 0 0 40px; border: none; padding: 0px;"><p>Publicado en el diario El Correo</p></blockquote><br><p></p> Sun, 25 Aug 2019 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/540/simetrias-imposibles http://www.harkaitzcano.com/500/disko-bilduma-leihotik-jaurtitzearen-arte-ederra <p> </p><p>“«Disko bilduma ordenatzea gogorregia zen niretzat», esan zidan behin senarra utzi ez zuen emazte batek. Maitasunaren lehen zirraran, beren diskoak elkartu zituzten, baita errepikatuta zeudenak bota ere. Nola desegin hura guztia? Hortaz, emakumea geratu egin zen; eta bolada baten ondotik, alde egiteko tentazioa pasa zitzaion, eta disko bildumak lasai hartu zuen arnas”. Julian Barnesen <i>Istorio bakarra</i> nobelako pasarte umoretsu honetan argi eta garbi geratzen da zein neurritakoa den belaunaldi batetik aurrerakook zenbait objektuekiko izan dezakegun atxikimendua. Pasarte honek salatzen du, halaber, adin batetik gorako jendeaz ari garela, <i>milenial</i> batentzat erabat arrotza bailitzateke portaera hori, munduko musika guztia hatzen puntan duen jakitun. Duela bi hamarkada Manhattaneko Lower East Siden ikusitako eszena: gizon gazte batek biniloz betetako kutxa bat jaurti du leihotik, haserre bizian. Emakumezko bat atera da segidan eraikineko ataritik; diskoak lurretik jaso eta leihoan dagoen gizonezkoari irainka alde egin du. Soinean generamatzan arropak bezain pertsonala zen disko bilduma. Laido gutxi, binilo sorta leihotik botatzearekin aldera zitekeenik. </p> <p>Erraz eror gaitezke garai bateko poetika hori faltestearen tranpan. Zenbat arratsalde euritsu, hatz-mamietako aztarnak higatu bitarte disko ehizan, zeren bila genbiltzan oso ongi jakin gabe, safari musikal kitzikagarrian. Zer bilatzen genuen, zehazki? Aspaldi begiz jotako laguna? Ezagutzen ez genuen espeziea? Ezusteko piztia bat, desagertutzat jotzen genuena? Denetik apur bat. Mugatua zen gure harrapakari izaera, egiaz; geure desioen objektua ikusi eta esku artean izatea aski izaten zen sarri, patrikak nahi genuena erosteko ematen ez zuenez gero. Zailtasunaren akuilu hura, eskasiaren xarma... Nola ahaztu, lehen konpaktuak erosten hasi ginenean dendariek prezioaren pegatinarekin atzealdeko abesti zerrenda estaltzeko zuten ohitura gorrotagarria; desio genuen kanta pegatinaren pean ezkutatuta egongo zen ustean erositako disko haiek, eta etxean eranskailua kendutakoan azpian agertzen zen kantaren izenburua irakurtzean sortzen zen zirrara edo dezepzioa... </p> <p>Norbere disko bilduma edo liburutegiari begira, jakin dezakegu zein hiritan eta noiz erosia den haietako bakoitza, nork oparitu zigun hau edo hura, jada desagertutako zenbat disko- edo liburu-denda zeuden gure bazterretan. Baina norbere disko bilduma –edo berdin urterik urte osatutako liburutegia ere– ez da aztarna biografikoen pilaketa eta autoerretratua soilik, ez eta norbere gustu eta interesek bizitza oso batean barna nozitu izan dituzten aldaketen oroitarazle hutsa ere. Norbere disko bilduma, gaur egun ere bila gabiltzanik jakin gabe bila gabiltzana aurkitzeko modua da askorentzat; mosaiko lasaigarri bat, gure animo egoerarekin elkarrizketan sartzen den zer edo zer ukigarria eta estimulantea. </p> <p>Konponbide zaileko malenkonia hau ederki azaltzen du Alberto Manguelek <i>Mientras embalo mi biblioteca</i> saiakera laburrean. Nola gehienetan bila goazen liburuaren ondoan dagoena izaten den benetan behar genuena. Ez genekien gure barne gogoaren berri, buruz buru geure disko edo liburuen parean jarri garen arte: lamentazioen murrua horratx, edota gazteluko harresia. Adi entzun besterik ez duzu, harri arteko belarrek zer xuxurlatzen dizuten... Maite ditut mundu digitalak eskaintzen dizkigun tresnak eta erraztasunak, baina aukera askeari dagokionez, nahiago dut aurrez aurre objektuek hitz egin diezadaten; haiek esaten baitidate zer entzun nahi dudan eta zer irakurri, mimoz eta zentzuz sailkatutako disko eta liburu isilek.</p> <p><span>Beharbada, disko eta liburu fisikorik gabekoa iragartzen zaigun mundu batean, kantari edo idazle izaten jarraitu nahi duen jende kopurua da miresgarriena. Milan Kunderak aurresan zuen, <i>El libro de la risa y el olvido</i> nobelan: “Politikari, taxista, emagin, maitale, hiltzaile, lapur, prostituta, polizia inspektore, sendagile eta gaixoen artean... Edonon zabaltzen ari da grafomania. Horrek azaltzen du gizaki bakoitzaren baitan, salbuespenik gabe, idazlegai bat dagoela ezkutuan; aise oihu egin lezake kalean gizadi osoak: </span>«Guztiok gara idazle!». Izan ere, denok gara unibertso axolagabe honetan entzunak izan gabe oharkabean pasatuko garen beldur, eta horregatik nahi genuke hitzez osatutako unibertso bihurtu, lehenbailehen. Denon baitan den idazlea esnatzen denean (laster gertatuko da hori), elkar ez ulertzearen eta gorraize orokorraren sasoia helduko da”. </p><p><span>Sare sozialak, diozue? 1978a zen hori idatzi zuenean. <br></span></p><p><span><br></span></p><blockquote><p><span>(Suplemento Territorios) <br></span> </p></blockquote><p></p> Sat, 15 Sep 2018 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/500/disko-bilduma-leihotik-jaurtitzearen-arte-ederra http://www.harkaitzcano.com/496/nork-behar-du-koblakari-bat- <p>Lubakietako zaku dekonstruituen antza dute Javi Ullaren argiztapenak sotileziaz iluminatzen dituen eszenatoki hondoko paper –ehun?– zimurtuek. Burko bihurtu diren hondar zakuak dira akaso, ala Kubako uharteko olatu apartsuei egindako keinua? Javi Ullak jarri dizkio argiak, urte luzez egin duen moduan, dotore, single, eraginkor. Teknikari berriz, Jonan anaia ekarri du. Lanera dakartzazun lagunak badira aski printzipio deklarazio: “Zaindu maite duzun hori”. Ruper Ordorika “bakarka” iragartzen zuen kartelak, eta halaxe sartu da Donostiako Antzoki Zaharrera. Antzokia, beteta. Erritual kutsua du honek, garai batean Mikel Laboarekin gertatzen zen legez. Ezin bestela izan, Laboaren San Juan kaleko harrizko plaka gogoratu du duela ia hamar urte ezkutatu zitzaigun maisuari Sekulabelardiko kantaria eskaini dionean. Laboaren gainean mintzo diren kopletan legez, Ruperri buruz gauza berbera esan genezake, zilarrezkoak dituela ahotsa eta jarrera, urrearekiko alergia eta Olinpoarekiko interesik ez. Zilarra aurkitu nuenekoa titulatu zuen behin kanta bat. Espanturik gabe egin du bere bidea, koherentzia miresgarriz. Eta gu denok, ikus-entzule leialok, zertara etorri gara? Magritten moldean esateko: hau ez da kontzertu bat. Bi egun dira Arnagako adierazpena publiko egin dela. Zein ote, ordea, bakearen soinu banda? Badu, batere? Beharrik bada? Haizea garizumakoa ez litzateke txarra; udaberria eta eguraldi onaren iragarpena da haize hori. Ederrak eta arnasgarriak dira Ruperren doinuak, baita hezurretan eskaintzen dizkigunean ere. Bandaren babes eta ñabardurarik ezean –badaezpada: musikariez ari naiz hemen–, hitzek pisu gehiago hartzen dute. Arreta berezia eskatzen zaio entzuleari, hatz puntekin uki daitekeen zerbait hauskorra daukagu eskuetan. Kanta bakoitza koblakariak gure aurrean zuritu eta eskainitako fruitu bat da, biluzte bat, zentzu guztietan, nola musikalean hala autobiografikoan. Atxaga, Sarrionandia, Luigi Anselmi, Dionisio Cañas..., etxerako moduko poetak denak. Beraz, kartelak dioena gorabehera, Ruper ez dago horren bakarrik.   <br></p><p>Duela ia berrogei urteko Hautsi da Anphora (1980) hartako Herdoilarena kanta entzuteko parada izan dugu, bai eta Guria ostatua (2016) diskoko Ireki atea ere, bidaia bere osotasunean. Ulises, Itakara itzulia. Zain dauden bihotzeko lagunez, babeslekuez eta etxera itzultzeaz, zenbat kanta. Koblakariaren narrazioa, geruzaz geruza, gure biografiarekin txirikordatzen doala sentitu dugu, kontzertuak aurrera egin ahala. Zeharkakoa da Ruper Ordorikaren hitz egiteko modua: “Behin eta berriro galdetzen didate noiz idatziko dudan nire belaunaldiari buruzko kanta bat, eta nik erantzun, norberak idazten dituen guztiak direla”. “Elkarbizitza jokoan, eta zu, berriz, bertso ttikietan. (…) Hemen okerreko belaunaldikook,/ezertan asmatu ez dugunok,/ nor bere lotsaz ardura dadila/ gu geureaz arduratzen bezala”. Hori baino aitorpen zintzoagorik egin daiteke? Ene begiek abestu du kontzertuaren erdi aldera, “baimenik eskatu gabe beren bidea egiten duten” kantak badirela aipatuz. Hunkigarria zait, beren bidea egin duten kanten kopurua Ruperren kasuan, zenbat ur-marka gure bizitzako horman geratu direnak, haietako asko ia-ia oharkabean; hit hutsal eta lehergarririk ez, gradualki iragazten dira bereak eta ez zaituzte sekula abandonatzen. Martin Larralde abestu duelarik, “nork behar du koblakari bat?” galdetu du, itaun erretoriko horren erantzuna audientziaren buruan dagoen jakitun: “Denok. Koblakaririk ez daukan herria, herri hila da”.  Euskaldun izatea zein nekeza den gogorazi ostean, aholku bat eman digu, ia ahapeka, hartu beharreko jarrerari buruz: “Beti ere, kiroltasunez”. Esperantza bat aitatu du gero, bere semeak etorkizunean kanta hori entzutean aita zertaz ari den ez ulertzea. Airean geratu dira lagun alaiak, rona eta kresala. Bilbo herdoildutik Antilletara joan gara eta handik etxera itzuli. Bidaiaren iraupena: ordu eta erdi.  Linbo batean gustura, zerutik pasa gabe.   <br></p><p>Bisetan, Arkaitz Miner gonbidatu du hauskortasunari ñabardura gehiago ateratzera. Agurrean, gitarra lurrean pausaturik haren mastari heltzean, brankako maskaroi baten traza hartu du Ordorikak. Ez da izango guda-ontzia berea, ez da galeoia, ez vikingoena, ez eta pirata-ontzia ere, beharbada. Ez da abordaje handietarako jaio. Eta, halere, zein irmo –eta zein leun– eusten dion lemari. Edozein delarik ere ibaiaren zabalera, haren ontzian nahi genuke bestaldera heldu, bestalderik balitz.   <br><br></p> Sat, 26 May 2018 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/496/nork-behar-du-koblakari-bat- http://www.harkaitzcano.com/497/alfabeto-bat-boxeorako- <p> <p>Duela sei urte, <i>post-it</i> bat itsatsi zuen bere ordenagailuan idazketarekin borrokan segitzeak gehiago merezi ez zuela bere buruari gogorarazi eta idazten segitzeko tentazioari eusteko. Brahms entzun eta historia liburuak irakurtzen ei zituen geroztik. Aurreko berrogeita hamar urteetan, ordea, dena eman zion literaturari: “Nire burua defendatzeko, alfabeto bat eman zidaten pistolaren ordez”.<span>  </span></p> <p>Animalia literariorik izan bada AEBetan, Roth izan da hura. Orain, umezurtz geratu gara. <i>I Married a Communist</i> (1998) zoragarrian, literatura ñabardurak sortzeko makina zela defendatu zuen, politikarekin zeukan talka ezin hobeto azalduz: <span>“Politika da orokortzailerik handiena. Literatura da ñabarduragile handiena. (...) Politikarien begietara, literatura dekadentea da, biguna, alferrikakoa, aspergarria, egoskorra, gatzgabea, zentzurik ez daukan zerbait; egiaz, existitu beharko ez lukeena. Zergatik? Literaturak ñabardurarekin duen setagatik. Nola izango zara, bada, artista, eta ñabardurari uko egin? Nola izango zara, bestalde, politikari, eta ñabardura onartu?”. </span></p> <p>Roth izan zitekeen kaustikoa eta pesimista (“gezurra derrigorrezkoa da, egia komunikatzea ezinezkoa delako”), baina umorea zuen beti erredentore. Judutartasunaren etiketari uko egin arren (“ni estatubatuarra naiz”), inork baino modu zorrotz, argi eta kritikoagoan deskribatu zituen bere arbasoak. Bere izen bereko idazle bat Israelen suplantatzaile lanetan dabilkion<span> <i>Operation Shylock</i> (1993)eleberrian, adibidez, “judutar tipikoa” osatzeko koktelaren osagaiak ematen ditu:<span>  “Esperientziaren fruitua den ezkortasunaren jabe. Berbati seduktorea. Adimenaren goresle. Gorrotoa. Gezurra. Mesfidantza. Zentzu praktikoa. Egiatia izatea. Inteligentzia. Malizia. Komedia. Edozer jasateko gaitasuna. Teatroa. Zauria. Mina”. </span></span></p> <p>Oro har idazle errealista izan arren, bazekien desbideratzen ere. <i>The Breast</i> (1972) nobela kafkiar laburrean, esate baterako, metamorfosi bitxia jasaten du protagonistak: gizaseme bat emakumezko baten bular bilakatzen da. Bere irudimenak faxismoa Etxe Zurian agintzen jarri zuen, Donald Trump hautatu baino dozena bat urte lehenago, <i>The Plot Against America</i> (2004) liburuan. </p> <p>Ezaguna da <span>Ian McEwani hau idazle hasiberria zen garaian eman zion aholkua: “Idatzi zeure gurasoak hilik baleude bezala”. Ez zen, jakina, gurasoei buruz soilik ari; lagun, maitale, gertu ditugun pertsonen zirkuluaz ari zen, idazketaren langintzan sartzeko eskrupulu guztiak albo batera utzi beharraz. Gizonezko heterosexualaren grina haragikoien deskribapenaz arte ederretako bat egin zuen Rothek, <i>Portnoy´s Complaint</i> (1969) laudatuan, kasu, baina ia liburu guztietan azaltzen du nola garamatzan sarri giza bulkaden sukarrak modu bizizale edo/eta patetikoan jokatzera. Askotan idatzi zuen autobiografiatik tiraka, fikzioa lausotuz, nahiz eta oso garbi zeukan bien arteko aldea: “nobela bat idatzi duena arrazoi estetikoengatik epaitzen dugu. Autobiografia bat idazten duena, aldiz, moralaren ikuspuntutik, bere motibazio nagusia ez delako estetikoa, etikoa baizik”. </span></p><span>Behiala liburu batekin boxeoan ikasi zuen gizonak ingurukoen gaixotasunarekin eta bere endekapenarekin borrokatzen ikasi zuen. </span>Azken nobelatan, orrialde andana eskaini zion zahartzaroari. “Modu kementsuan bizi izanak zeure zahartzaroari buruz zerbait erakutsiko dizula uste baduzu, erabat oker zaude. (...) Zahartzen den gizakia partitu egiten da eta basoan sartu. (...) «Basoko gizakia», bizitzako azken aroa da. Pentsatu bere autobiografiaren morrontzatik aparte, mendi magalean dagoen agurea erakusten duten margo txinatar horietan. Adoretsu aritu zen bizitzarekin lehian, eta orain, sosegaturik, heriotzarekin ari da nor baino nor”. Austeritatearekiko erakarmena onartzea omen da gizakiak ikasi behar duen azken lezioa. <p>Ezkutatu da Roth. Hogeigarren mendea, Ipar-poloko izotzak bezala, badoa urtzen eta urruntzen. Batzuetan, puska handi bat askatzen da eta barrena inarrosten digu. </p> <br></p> Thu, 24 May 2018 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/497/alfabeto-bat-boxeorako- http://www.harkaitzcano.com/491/delirioa-delhin-eta-ii- <p> </p><p>Ganbiorik ez dizunez inork emango, billete ttipiak eskatzea komeni da. Keinu unibertsalik bada, hauxe: hatz lodia erakuslearekin igurtziz egiten dugun txanpon eskea. Edozein tenpluren inguruan emandako azalpen eskatu gabeak zor du bere propina. Delhiko Arte Garaikidearen Museoan, ordea, ez dago arimarik. Museoko dendan katalogo edo postalik ez oraindik; negozioaren garroek erabat hartu ez duten leku bat,<span>&nbsp; nahiz eta bildumak mendebaldeko artearen eragin handia izan. XX. mendeko lehen erdian Parisetik paseak dira artista indiarretako asko. Gehitu horri tradizionalki artisautzarekin izan duten harreman gatazkatsua; eskuekin lan egitea beheko klaseen kontua zela, alegia, eskuak zikintzerik ez zegoela, ezta artearen izenean ere, baldin eta pribilegioei eutsi nahi bazitzaien. Azken urteotan baino ez omen da hau aldatzen ari, poliki-poliki.</span></p> <p>Hitzaldia eman behar dudan unibertsitatean (Aligarh Muslim University)<span>&nbsp; “gutxiengo musulmanari” buruz hitz egin didate: ehuneko hamabost pasea baino ez ei dira, Indian. Eta, halere, 150 milioi biztanletik gora.&nbsp; <i>Gutxiengoaren</i> eskala zer den: ni, egun on batean eta zenbatzaile eskuzabal batekin, milioi bat biztanlera iristen ez den gutxiengo baten ordezkari bezala gonbidatu naute literatura jaialdira. Behiak trenari bezala begiratzen didate. Edo behiak inurriari bezala, zehatzago. “Mila eta berrehun milioi biztanletik gora dituen herrialde bat ez dago gobernatzerik ez bada budinazko eskuaz. Gandhi ere, zer zen bada, autoritarioa ez bazen?”, gaztigatu didate. Modi lehen ministroa telebistan hizketan ageri denean, jendea isildu egiten da jatetxeetan. “Hau berria da, lehen ez zen gertatzen”, esan didate begirada beheratuz. Errepideak egingo ei ditu “eraikitzen ditudanean denek erabili ahako dituzte, <i>baita musulmanek ere</i>”, esan zuen boterera iritsi berritan. Momentuz trenak nagusi izaten jarraitzen du, ordea: zerbaitek lotzen badu India, trenbidea da hori. Trantsito hutsa dira hemen hiriak; errepide eta geltoki inguruetan gauzatzen da batez ere bizitza, zainak nagusitzen zaizkie organo bitalei, zail da esaten zeintzu diren erraiak hemen.&nbsp; </span></p> <p>Uste baino denbora gehiago behar izan dut behi sakratuak ikusteko (agertzen lehenbizikoak tximuak izan ziren, gero arranoak), baina hortxe daude, zurezko gurpildun gurdiei tiraka trafikoa oztopatzen, Tintinen komiki batean duela hogeita hamar urte ikusitako estanpa topiko bezain harrigarri berbera. “Eta, halere, Asiako behiki esportatzailerik handienetakoa da India”. Nola litekeen? Aise: musulmanak dira hiltegien jabe eta kudeatzaile, musulmanak arduratzen dira behiak hil eta haiek saltzeaz. Zenbait gune ttipitan behikia jaten dutenen kontrako erasoek indarrean jarraitzen dute, han eta hemen. </p> <p>“Eta Pakistan?”. Muturra okertzen dizute. Bisadoa ateratzen duzun unean bertan ikus dezakezu herrialde honekiko tentsioa. “Ba al duzu familiarik Pakistanen?”. “Pakistanen duzun familiako kide hori militarra al da, menturaz?”. Bidaiatzeko baimena lortzeko erantzun beharreko bi galderak baiezkoan daude klikatuta, zerorrek aldatu behar duzu erantzuna eta ezezkoa sakatu. Despistea garesti atera dakizuke. Halere, gazteek ez dute enpatxurik musika indiarrari buruz galdetu eta Nusrat Fateh Ali Khan kantari gustukoena dela aitortzeko. </p> <p>Erraza da kasta ezberdinetan banatutako gizartea behako hutsez bereiztea, urduri jartzen baita txoferra autoko atea zuk zabaltzen duzunean. Señoritoaren arrastoan sartzen zaituzte berehala, inor deseroso ez sentiaraztearen aitzakia ahalguztiduna baliatuta. Nola ihes egin kode horri? “Kaleko jendeak badu halako duintasun bat”, otu zaizu, “etsia hartuta dagoela dirudi, ezta?”. Zure enegarren juzku okerra izan da, iritsi berriaren miopia: “Ez da etsipena baizik eta onarpena, bi gauza oso ezberdin dira. Ez zaie burutik pasa ere egiten gizartearen beste geruza batean egon daitezkeenik. Etsipena zuen gauza da: kristauona”. </p> <p><span>&nbsp; Yoga ikastaroetatik datozenei begiratu diet itzulerako hegazkinean. Nonbait topatu bide dute sosegua eta espiritualitatea, nik haren aztarrenik usaindu ez dudan arren. Munichera itzultzea etxera itzultzea da. Ez zara sekula horren europar sentitu, eta, aldi berean, munduko biztanle izateko falta zaizun koskaren kontzientzia ere ez zaizu sekula horren nabarmena egin. Eta munduko hiritar izatea batazbestekoarekin bat egitea balitz?&nbsp; Prest geundeke orduan munduko hiritar izateko? Batazbesteko horretara jaisteko egin beharreko ukoen kopuruaz hasi beharko genuke eztabaidatzen, orduan, serioski. Ukoa, eternalki pendiente dagoen ikasgai hori. <br></span></p><blockquote><p><span>Territorios gehigarrian<br></span></p></blockquote> <br><p></p> Sat, 24 Mar 2018 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/491/delirioa-delhin-eta-ii- http://www.harkaitzcano.com/490/delirioa-delhin-i <p> </p><p>Zazpi ordu pasatxoko hegaldia baino ez Munichetik. New Yorkera bezalatsu, alegia. Beti uste izan duzu urrunago zegoela New Delhi. Distantziaren erdia mentala den seinale: ez dela gauza bera, alegia, Delhi edo York. Hegazkinean aise susma ditzakezu bidaiatzeko motibazio ezberdinak: enpresa gizonak eta yoga ikastaroetara doazen emakumeak dira bereizten errazenak. Zerbaitegatik sortu zuen Narendra Modik, lehen ministro izendatu berritan, Yogaren Ministerioa deritzona, 2014an. Ministerio honen ardura ei da medikuntza tradizionala, <i>ayurveda</i> (metal astun toxikoak erabiltzen dituen pseudomedikuntza), yoga, eta homeopatia bultzatzea, besteak beste. “Zuek egiten duzuen yoga hori amerikarren eraldaketa desnaturalizatua da, ez zaitezte engaina”. Jakina: iparramerikarrek italiarren pizzarekin egin zuten gauza bera egin omen dute yogarekin ere. Negozioa. </p> <p>Ez da zure bila etortzekoa zen autoaren arrastorik. Hala ere, banan-banan irakurri dituzu birritan aireportu sarreran pazientzia handiz zain dauden dozenaka gidarien dozenaka kartel, zeure izena berton topatuko zenuelakoan. Koitadua. Gidarizurtz zaude. Telefonoa ez dabil eta ezin wifirik harrapatu... Gehitu horri aireportu barrura itzultzea debekatuta dagoela, behin ateraz gero; borondate irmoko militar fusildun batek galarazten dizu. Negu gorria da Delhin, hotz da giroa. Erregateorako gogorik ez duzunez, <i>prepaid taxi</i> bat hartu eta aldirietara zuzenean. Aireportutik hotelera bidean, gauerdia ongi pasatuxea den arren, konstelazio ketsu bat elikatzen duten zientoka San Juan su ttipi errepide ertzean barreiaturik. Biziraupenaren mikro-ospakizuna? Edozer topatu eta hari su eman, berotzeko eta argitzeko. Trukean: zerua arbel zikin bilakatu eta eguzkia ezkutuan uztea ia urte osoan, behaleku astronomiko itzel aurreratuak eraiki zituzten arbaso indiarren lotsakizunerako. </p> <p>Giltzurrun bat lapurtuko dizun banda antolatu bateko kideen esku erori ote zaren beldurra zeure mendebaldartasun sentiberaegiaren erantzukizuna da osoki, tabako gorrizta espeziatu antzeko bat mastekatu eta tarteka odolbildua bailitzan leihatilatik tu eginez kanporatzen duen taxi gidariak larregi laguntzen ez duen arren. Semafororik eta zebrabiderik ezean, errepide ertzeko sutxo horiek zurrupatzen dizute<span>  arreta. Bizpahiru pertsona daude su bakoitzaren abaroan. Nerabeak eta haurrak, tartean. Su ttipien itsaso bat errepide ertzean. Lanbro hori kutsadura dela esan dizute eta sasi-abarrak erretzeko garaia dela. Estalperik gabeko Belengo estalpe bizidun baten traza du paisajeak, baina ibilgailu motordunek <i>Mad Max</i> filmaren ukitu apokaliptikoa ematen diote. Kearen kiratsa, zerrategian egur-hondarrak erretzean ateratzen dutenaren antzekoa begitantzen zaizu. Karbono dioxidoa omen, %70koa airean, gobernuak jarritako neurgailuen arabera. “Ez hori sinetsi, gehiago da”, ohartaraziko dizute hurrengo egunean. Bitartean, taxian, belarriz gidatzeko modu horretaz jabetu zara: bozina jotze hutsak polo magnetiko bikien efektua egiten du, talka egitear dauden autoak eta <i>tuk-tuk</i>-ak azken unean miragarriro elkarrengatik bereiziz. Mantapean lo egiten duen jendea autobide bazterrean, burua edo oinak –zail da jakiten tapakien azpian– kunetako marra zuritik aski hurbil. Gela bat norberarena: hotelekoa izanagatik, mirari bat begitantzen zaizu izarape propio bat izatea gaur. </span></p> <p>Hegazti basatien zarata dirudienak esnatu zaitu ordu txikietan, baina litekeena da goizean goiz autoen sapaiak kolpatzen eta argindar kableetan zintzilik ikusi dituzun tximuen txilio jostariak izatea. Hindi hizkuntzan “gaur” eta “bihar” hitz berbera direla esan dizute. Adarra jotzen ari dira agian, horrek ongi azalduko lukeen arren orain hartu beharko zenukeen trena hogeita sei orduko atzerapenez etortzea. “Halere, bada tren bat ordu erdi barru leku berera doana, horixe har zenezake nahi izatera”. Denboraren maneiua beste bat dela, horretaz ez dago dudarik. </p> <p>Trenean, bidaiariei banatzen dieten ur mineral botilako etiketa irakurri duzu: labelaren atzeko aldean haurren bat geltokian bakarrik topatuz gero telefono batera deitzeko eskatzen dizute, “arriskuan egon daitekeelakoan, <i>bereziki neska bada</i>”. Tren geltokietan umeak desagerrarazten dituzten mafia antolatuak daudela, alegia: 6.000 ume desagertu urtero Delhiko eskualdean, 90.000 inguru India osoan, datu ofizialen arabera. <i>Crush the Bottle After Use </i>dio botilak beste aldetik. Suntsitzeko, alegia, inork berrerabil ez dezan iturriko ura botilaratuta negozioa egiteko. </p> <p>Herrialde baten kezkak eta itxurak, garden, ur botila inguratzen duen paper zatiaren inguruan. <br></p><blockquote><p>Territorios gehigarrian<br></p></blockquote> <br><p></p> Sat, 17 Mar 2018 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/490/delirioa-delhin-i http://www.harkaitzcano.com/478/hiria-zer-den <p> </p><p></p><p>Galdetzen badidate zer den hiria, erranen dut denbora neurtzeko asmatu zen termometroa dela. Edo, zehatzago, metronomo bat. Beharbada, Don DeLillok zioen legez, denbora naturatik aldentzeko modua besterik ez ziren izan ziutateak, taupada berri bat ezartzeko moldea. Hori da hitza, <i>moldea</i>. Honela dio Mathias Énardek<i> Calle de los ladrones</i> eleberrian: “Hiriak bezatu egiten dira, edo, hobe esan, haiek bezatzen gaituzte gu; ongi portatzen erakusten digute, geure oskol atzerritarra galtzen dugu haietan; geure gainazal dorpea erauzten digute, funditu egiten gara ziutatearekin, hiriek haien itxura eta borondatearen arabera zizelkatzen gaituzte;  geure une hartara bitarteko portaera baztertzen dugu, gorantz begiratzeari uzten diogu apurka-apurka, ez dugu jada metro geltoki batera sartzean zalantzarik egingo, kadentzia aproposa geureganatuko dugu, erritmo onean goaz. [...] azkenerako, Bartzelonak, Londresek eta Parisek, zakurrak bagina legez bezatzen gaituzte”. </p> <p>Denboraren makina direla ere esan liteke: hiri batzuk beti etorkizuna kortejatzen ari direla dirudien bitartean (Tokio), beste batzuk iragana ohoratzen dute taigabe (Erroma). Hiriaz hitz egitean, gehiago mintzatu beharko genuke denboraz, eta gutxiago arkitekturaz. Ariketa polita dateke koloretako kronogramak egitea, situazionistek ohi zutenez, hirian ordu gehien pasatzen dugun guneekin, beti ere, pasatako denbora hori geure borondatez edo borontearen aurka igaro dugun zehaztuz, kasurik kasu. Hiriko mapa guztiz ezberdin bat sortuko litzateke hartara. Hainbat leku difuminatu eta desagertu egingo lirateke, beste batzuk itsasargien indarraz distira egingo luketen bitartean. Existitzen da txoko bat inork ez badu bisitatzen sekula? Eta ez bada inor inoiz oinez pasatzen bertatik? Sailka ditzagun tokiak beste modu batera: bakarrik paseatzeko guneak, lagunekin egotekoak, konpainia bilatzekoak, behin baino egon ez zaren lekuak, gomendatu bai baina nekez bisitatzen ditugunak... Galdetzen badidate zer den hiria, erranen dut hiri horretatik erraz alde egiteko aukerek egiten dutela hiria eder. AHTaren eztabaida oraindik pil-pilean dagoelarik, Donostia eta Bilbo gauerdian lotuko lituzkeen diligentzia baten zain jarraitzen dugu askok. Hori gertatu bitartean, gaueko hamarretan kalabaza bihurtu eta itzali egiten zaizkigu auzo hiriak. </p> <p>Turismoa dela edo barrioetako giroa dela, kexatu egiten gara usu, bizi garen lekuak aldatu egin direlako, ia beti txarrerako, nonbait. Ez da deus berria, Baudelaire <i>flâneur</i> handia gauza beraz aienatzen baitzen: “hilkorron bihotza baino are azkarrago aldatzen da hirien itxura”. Kontua hau da: hiria herentzian jasotzen dugun zerbait izan arren, guk geronek bertan bizi eta aldez edo moldez eraldatzen dugunean, ez dugula jada geurea bailitzan sentitzen, beste sasoi bateko haren oroimena –haur edo gazte ginenekoa, oro har– geureagoa zaigulako. Guk geuk parte-hartzen dugun hiriaren ondoan maileguan jasotako beste hura hobesteak, malenkonia antzu batera garamatza beti. </p> <p>Aspaldiko lurrin iragarki hark zioen legez, hiri batera iristean ere, lehen inpresioa da geratzen dena. Ez dezagun gutxietsi lurpeko autobus geltoki estu batera iristearen edota zabalgune ireki eta argiztatu batera iristearen arteko aldea. Ez da gauza bera hitzordua Victoria Station-en edo Atxuriko geltokian egitea. Ez dezagun gutxietsi lagun baten bila tren-geltokira joan eta  itxarongela ttipiegia delako oharkabean pasatzea ezinezkoa suertatzen zaigun hiri baten deserosotasun itogarriak geure izaeran duen eragina. </p> <p>Inditexen dendek hiri erdigunean dituzten metro karratuen eta hiritar kopuruaren arteko hiruko erregela ere bada hiria. Tunel kilometro baten prezioa azaldu beharrean, trenbide azpiegituraren zentimetro baten kostua argitzen duen alkate arduratsua. Hiria da, esate baterako, zeure lagunak edo zeure nobelako protagonisten nortasuna udan bainua hartzeko hautatzen duten hondartzaren arabera definitzea. “Idazleak hiri konplexuekin obsesionatzen dira, hiri horietan bizi diren gizon-emakume konplexuak ulertzea delako haien obsesio”, dio Suketu Mehtak <i>La vida secreta de las</i> <i>ciudades</i> saiakeran. “Zer da hiria bertan bizi den jendea baino?”, itauntzen zigun jada Shakespearek. Galdetzen badidate zer den hiria, erranen dut telebistarik gabeko tabernak direla. Porrot egin duten negozioen inbentarioa. Hiria, bere dendak adina, bere lokal itxiak dira: horietako bakoitzaren paretik pasatzen zarenean irudimenaren bidez zabaltzen dituzun liburu-denda imajinarioak, non, argitu beharrik ez dago, zeure gustuko liburuak baino ez liratekeen salduko. </p><blockquote><span>Territorios gehigarrian</span><br></blockquote><p></p> Sat, 27 Jan 2018 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/478/hiria-zer-den http://www.harkaitzcano.com/460/4-3-2-1 <p> </p><p>Idazle askorekin gertatzen da: iristen da sasoi bat munduaren laginak paper gainean jasotzeari gutxi iritzita, garai oso bat, belaunaldi bat edo giza izatearen esentzia bera konplexutasun ororekin jaso nahi izaten dutena; bizi puskak aski ez eta, bizitza osoaren epifania lerro artera ekarri. Eskertzen da anbizioa. Emaitzaz haratago, osotasun besarka ezin hori besarkatzen saiatzea bera da interesgarria, ikustea nola egiten dion aurre bakoitzak besarkada ezinezko horri, zer sartzen duen zakuan eta zer kanpoan utzi –<i>dena</i> jaso nahi duena hankamotz geratzen baita beti; miresmena eta errukia, biak sorrarazten dizkigu tarteka–. Halakoxea da Paul Austerren azken eleberria. Ia mila orrialdetan barrena, pertsonaia beraren (Ferguson) lau <i>avatar</i> ezberdinen bilakaera aletuko zaigu, euren haurtzaro, nerabezaro eta lehen gaztaroa kontatuz, 1947-1970 urteen bitartean, AEBen historia astindu zuten gertaerak oso aintzakotzat hartuta (Kennedyren hilketa, Newark eta beste hainbat hiri sutan jarri zituzten gatazka arrazialak, hippien loraldia, Vietnameko gerra...). </p> <p><span>Bizitza osoa liburu hau idazteko prestatzen aritu dela aipatu zuen Austerrek nobela aurkeztean. Egiaz, bere obsesio guztiak eta bere liburu guztien zantzuak daude bertan: tximistak jota hiltzen den lagunaren enegarren aldaera, zine mutuari oro har (eta Laurel &amp; Hardy bikoteari, zehazki) aitortzen dion eragin sendatzaile katartikoa, idazlea idazle bihurtzeko bere buruarekin borrokan, keinu metaliterarioak, beisbola, judutarren idiosinkrasia lauso bezain uka ezina, diruak edo dirua lortzeko kalkuluak protagonisten bizitzan duen pisu narratibo kasik narritagarria... Fergusonen destolestearen konbentzio fantastikoa albo batera utzita, liburu errealista dela esan liteke (Austerren nobelarik errealistena, beharbada), eta zoriaren pisua aski neurtua dagoela beste liburu batzuekin alderatuz gero: “jendeak zoria esaten dio, baina ezustekoak gertatu egiten dira; ez da kasualitate kontua, fikzioaren mekanika baizik”. </span></p> <p><span>Ezin bestela izan, Fergusonen ametsa idazle izatea da <i>avatar</i> guztien kasuan. <i>Avatar</i> bakoitzak bere bidea hautatuko du, ordea: kazetari sartuko da bat,</span> amerikar-bat-Parisen estereotipo hemingwaytarrean murgilduko beste bat... Berritasunik aipatzekotan, pertsonaien iniziazio sexualari eta haiek bizi duten nahasmen sentimentalari eskainitako orrialdeak aipatu behar, harreman homosexualetan arreta berezia jarrita. 60etan unibertsitate ikasle diren pertsonaien gaztaroa kontatzen zaigun heinean, idealismo dosirik ere ez zaio eleberriari falta, Trumpen Amerika honekiko hain ezberdina zatekeen herrialde baten aldeko borrokaren isla barne (irakurri ahala, saihestezina da ibilbide luzeagoa emanez gero Ferguson hauek izango luketen etorkizunean pentsatzea). </p><p><span>Nobelistaren tempoa eta eskala ez dira ipuingilearenak, eta mila orrialdetako koteak ahalmentzen du geruza bidezko idazketa, alubioi gisako sedimentazioa, horrek dakartzan abantaila eta arriskuekin: bizitza oso bateko intendentzia diruditen zerrenda luzeak, datuen pilaketa galgarik gabea, gertaera historikoen kronika, adarkadura ugari, xehetasunak “taxonomikoki” jorratzeko aukera, bide posible guztiak agortu nahia... Bere hastapenetan hainbat ipuin –“gehienak ikaragarri txarrak”, bere hitzetan– idatzi ei zituen Austerrek, baina deigarria da sekula narrazio laburren bildumarik ez argitaratu izana,&nbsp; <i>Smoke</i> filmaren abiapuntu izango zen <i>Auggie Wren-en gabonetako ipuina</i> hartan bere gaitasuna agerian utzi zuen arren. Horren ordez, nobelen barruan eskaintzen dizkigu Austerrek hariarekin zerikusirik ez duten istoriotxoak; zenbaitetan sinopsi garatu gabeen mailan laga ditu, zertzelada gutxi batzuekin arrasto iradokitzailea utziz irakurlearen memorian. Beste batzuetan aldiz, zergatik uka, arantzatxoa sentitzen dugu, gaingiroki aipatzen dituen ipuin zirriborro horiek gehiago garatu ez dituelako egilea madarikatzeraino. Arina eta bizia izan da beti Austerren idazmoldea, eta oraingoan ere halakoxea da, gertaera, datu eta deskribapen pilaketan duen fedeak beti nobelaren alde egiten ez duen arren. Ez da erraza, bestalde, mila orrialdeko eleberri bat ixtea, eta amaiera koherentea den arren, digresio anekdotiko eta bitxi samarra hautatu du azken errematea emateko. </span></p> <p><span>66 urterekin hasi zen Auster nobela idazten, bere aita hil zen adin berberean. 70 dauzka orain, Fergusonek izango lukeen adina, hain justu.&nbsp; “Ezinegona sortzen du zeure aita sekula izan zena baino zaharragoa zarela jakiteak”. <i>4 3 2 1</i> den atzerako zenbaketaren ostean, zer idatz lezake hurrena idazle batek? Mundua besarkatzen saiatu ondoren, eskala ttipiko mundutxoetarantz itzuliko ote da bere arreta?&nbsp; <br></span></p><blockquote><p><span>Territorios gehigarrian<br></span></p></blockquote> <p></p> <br><p></p> Sat, 09 Sep 2017 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/460/4-3-2-1 http://www.harkaitzcano.com/457/dont-innovate-imitate- <p> </p><p>Gorka Urbizu Berri Txarrak taldeko kantariak aspaldi adierazi zuen musikaren banalizazioarekiko kezka, bai eta gure artean hedatu den “karaoke kulturarekin” oso kritiko azaldu ere. Nortasuna behera ote dator imitazioaren mesede? Imitazioa da larriena, ala imitagarri diren horien homologazioa nola egiten den eta nondik datorren? Zeren eta noren klon nahi gaituzten ikusita, pentsa lezake inork hautu hori inozentea denik? Gorka Juliori ere Urbizuren ildo bereko hausnarketak irakurri dizkiogu berriki artikulu batean. Bere ondorioa: “Musika –eta beste kultura adierazpideak– sentitzeko, bizitzeko eta sormenean laguntzeko plan kolektibo bat urgentea da”. </p> <p>Imitazioa premiazkoa da, baiki. Eduardo Mendoza idazleak ere halaxe zioen bere antzezlanen argitalpenaren harira, duela gutxi. Artean gazte eta berdea zela, Samuel Becketten <i>Godoten zain</i> eszenaratu nahi izan zuen lagun koadrila batekin. Bost ale behar zituzten nonbait, bat zuzendariarentzat eta gainerako lauak aktoreentzat. Baina liburu bat baino ez zeukaten, eta sosik ez ale gehiago erosi ahal izateko. Aro digitalaren aurreko sasoiaz ari gara, idazmakinen garaiaz. Honenbestez, antzezlanaren testua oso osorik makinaz jotzea erabaki zuen Mendozak eta ikatz-paperean hiru kopia egitea. “Amaitu nuenerako, antzerkia idazteari buruz dakidan ia guztia ikasia nuen jada”. Denok hasten gara horrela, imitazioz, inoren larruan sartuz, modu akritiko samarrean batzuetan, geureak ez diren <i>ni</i> ezberdinen baitan eroso ala deseroso ote gauden probatuz. Imitazioz ikasten dugu oinez, hizketan, idazten, jaten, janzten... Sortzen ere bai. Imitazioa, teknika ikasteko bitartekorik onena da. Esan dugu hitza: <i>bitartekoa</i>. Ordea, edonork esango luke aspaldion bitarteko izatetik helburu izatera pasa dela imitazioaren artea –artisautza?–. Ahots propioa baino gehiago bultzatzen da inoren (miresten dugun haren) kalko izatea, haren ahots inflexioak kopiatzea, fisikoki ere haren itxura geureganatzea. Gero eta kotizatuago dago “antza izatea”, dirudienez. </p> <p>Duela ia hogei urte, Hugo Boss etxeak “Don´t Imitate, Innovate” leloa hautatu zuen bere perfumea saltzeko, izatez, kanpainaren zioa denok elkar imitatuz perfume hura erostea zen arren... Horixe baita publizitatearen funtsa: gutako bakoitzari izaera autentikoa dugula sinetsarazita, paradoxikoki, jende multzo handi bat produktuaren artaldera biltzea. Gaur egun, txanponaren beste aldean gaude: “Ez berritu, imitatu”. Bitxia da enpresa munduan berrikuntzaz eta ikerketaz hainbeste hitz egiten den garaiotan sormenari parametro horiek ez aplikatzea. Imitazioak beti jorratu izan dira, baina 80-90. hamarkadatan parodiaren bidez lantzen zirelakoan nago, tarte handiagoa uzten zela sormenarentzat. Besterik da “imitazio kalkatua”: nerabe heldugabeak zailtzen joateko teknika izatetik, helburu preziatu izatera igaro da. Telebista saioek asko lagundu dute horretan, jakina. Baina deigarria bada, behintzat, gizartearen zati batek nola besarkatu duen joera hau. Agian badu zerbait lasaigarria (anestesiagarria?) norbere nortasunaren bilaketa existentzialean trebatzen saiatu beharrean inoren larruan –ahotsean, itxuran– sartzeak; galdera neketsuei ihes egiteko modua besterik ez da, beharbada. Zerikusia izan lezake, akaso, gure gizartearen infantilizazioarekin ere, denboran eta espazioan txiklea bezala zabaltzen ari den nerabezaro eternal batekin, adoleszentzia berrogei urteak ongi bete arte luzatu izanarekin. Norbaitek esan lezake jolas bat baino ez dela, “Here we are now, entertain us”, Kurt Cobain zenak abestuko lukeen legez. Programa hauetako zenbaitek audientzia itzelak ematen dituzte eta, ahots propioa sustatu beharrean, norbere boza imitatzen denaren moldera ekartzea saritzen dute, batzuetan modu antinaturalean. Epaimahaikideek zigortu egiten dute, eskuarki, norbere uztatik ezer ekartzea: “Gaur gauean ez dut entzun Elvis Presley baizik eta Pakito Perez”. Indibiduoa desagertu eta nortasuna deuseztea saritzen da. Imitazioarekin setatzen dena, emantzipatuko al da inoiz? Hirurogei urteak garai bateko berrogeiak (omen) direnez, geure harrobi telebisiboko artistek hirurogeita hamar bete arte itxoin beharko dugu emaitza orijinalak topatzen hasteko? Ala emantzipatu gabeko Elvis horiek bezala geratuko dira imitatzaileak, Las Vegasko kasinoetan modu enbaltsamatuan kantari? </p> <p>Perfume gozoko kultura enbaltsamatu baterantz ote goaz? Eta jada iritsiak bagina Tutankamonen piramidearen bihotzera? Deus berririk asmatu gabe ahots apokaliptikoak kalkatu eta imitatzen ari ote naiz neroni?</p><blockquote><p>Territorios gehigarrian<br></p></blockquote><p></p> Sat, 26 Aug 2017 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/457/dont-innovate-imitate- http://www.harkaitzcano.com/456/angolatik-bihotzez <p> </p><p>Iraupen laburreko leherketa bortitz bakanen eta asperraldi ordu luzeen arteko nahasketa bezala definitu zuen norbaitek gerra. Edozein unetan hiltzeko aukera izateak dakarren adrenalina ziztada legoke, batetik, eta zain egotearen desesperazioa, denborari nahi bezain azkar bultza ezina, bestetik. Zerbait bada handi gerran soldaduarentzat, etxera itzultzeko gogoa da hori. Desesperatuki zain egote horrekin estuki lotuta dago gutun-hizketa. Soldaduaren pazientzia, hala dio estereotipoak, alkoholak eta tabakoak elikatu ohi dute, eta gitarraz lagundutako kantuek eta gutunek etxemina arindu. Leku gutxitan funtzionatzen du jenero epistolarrak armadara igorri eta lubakietatik postaz bidaltzen diren filmetan bezain ongi. Berantetsitako erantzuna, berririk jaso ez edo berriak berandu eta atzerapen handiz heltzen direnean itxoiten duenaren buruan sortzen diren balizko-berri-txar-guztien izu-eztanda espekulatzaileak... Fronteko lehen lerrotik bidalitako hitz bakoitzaren kutsu konfesionalaz, edo are, ia testamentarioaz ez hitz egitearren. Horrelakoetan, hitzek pisua irabazten dute eta off-eko narratzaileak zentzua hartzen. Sendiak, halabeharrez, neurtu egiten du kontatzen duena, hartzailearen morala parametro jasangarrien barruan mantentzeko. Baina trintxeratan den soldadu-irakurleak hori badakienez, koefiziente zuzentzaile bat aplikatzen die etxekoen hitzei, igorleak kontatu nahi dionetik ezkutatzen diona hautematen saiatzeko. </p> <p>Antonio Lobo Antunesen lana aintzakotzat hartuta, Angolako gerrako esperientzian oinarritutako gutunak zinemara eraman ditu Ivo Ferreirak <i>Cartas de la guerra </i>filmean. Miguel Nunes aktore protagonistari Gael García Bernalek <i>Diarios de motocicleta </i>filmean jokatutako Che Guevararen antza hartu diogu: hura bezala mediku, sendagile aritzeak begirada azkar eta argia damaio, ia hitz egin gabe xarmatzen gaitu bere “soldadu onaren” begirada zoli eta sentikorrak. Etsaiak (filmean ia beti ikusezin) fusilatzen dituztenero dardaraka hartzen ditu zigarroak; zauri-josten edo morfina murritza soldaduen artean banatzen ari ez denean xakean jokatu edo bere koadernoan idazten duen intelektual lekuz kanporatuaren larruan sartu da Nunes. Han izanik hona nahiko lukeen mediku-soldadu deslekutuak eskutitzak idazten dizkio Lisboara haurdun duen emazteari. Gutun hauexek izango dira, hain zuzen, filmaren haria eramango dutenak, emazteak berak off-eko ahotsean irakurriak. Emakumezkoaren ahots xuxurlatuak kontrapuntu ezin egokiagoa egiten dio Ferreiraren filmean bere maitasun baldintzarik gabea etengabe berritzen dion senarrari. Gutunak, albiste-igorle baino gehiago, asetu gabeko desiren eroale bihurtzen dira. Protagonista ez beste soldadu bati emazteak igortzen diona da, hala ere, filmeko hunkigarriena, literaturaren makulurik gabe idatzia izan den eskutitz apala: “Zikindu itzazu eskuak zikindu behar badituzu, baina ez nire bihotza zikindu”. Negar egiten du soldaduak berba hauek irakurrita. </p><span>Filmak, off-eko ahotsaren tonu poetikoa osatu eta hari modu gordinean kontra egiten dioten irudi eder askoak dauzka, ikuslearen gozagarri. Portugaleko bandera ezerezaren erdian jaisten duten bitartean medikua bere leihotik begira, gizon bat biluzik fusila hartuta oihanera sartzen, emakumezko baten irudia duen iragarkia lapurtzen duten soldadu mozkorren pasartea, erreklutak denbora librean melodrama berberak behin eta berriro ikusten... Soldaduek ahapeka errepikatzen dituzte buruz dakizkiten filmeko elkarrizketak, baita soinu banda higatuegi dagoelako ulergaitz bilakatzen denean ere. Proiektorea kasernatik kanpo aterako dute orduan, kanpalekua inguratzen duten arbolen eta kearen gainean filma proiektatzeko, aktoreak pantailatik aterarazi eta haiei mamu lausoen itxura emateraino. Zine efimeroa.<br><br></span> <p>Paper gainean tintaz idatzitako gutunei traiziorik egin nahi izan ez balie bezala, zuri-beltza hautatu du Ivo Ferreirak. Stefan Zweigen <i>Emakume ezezagun baten gutuna</i><span>&nbsp; nobelarekin egin diren egokitzapenen eta <i>Iwo Jimako gutunak</i> filmaren ahaide dela esan liteke. Badu, batetik, Eastwoodek edo Kubrickek gerrako gordinkeriak erakusteko erabili izan duten talentua (nahiz eta askoz lirikoagoa izan Ferreirarena, dokumentaletik gertu eta akziozko filmetatik urrunago), baina bada maitasunaren apologia handi bat ere. Wong Kar-wairen <i>In the Mood for Love</i> ekarri dit gogora, eta asko esatea da hori. Amodio eskutitz bat, finean, bere osotasunean. Erromantikoegi edo kursi izateko arriskuari beldurrik ez dion gizon baten istorioa. Sentimentalegi agertzea bera arrisku ttipia delako gerran bizia galtzeko aukeraren ondoan. <br></span></p><blockquote><p><span>Territorios gehigarrian<br></span></p></blockquote><p><span><br></span></p> <br><p></p> Sat, 29 Jul 2017 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/456/angolatik-bihotzez http://www.harkaitzcano.com/455/askatasunaren-kalabazak <p> <p>1985ean ikusiko nuen estreinako aldiz <i>Kalabaza tripontzia</i> Lasarte-Oriako Teodosio zineman (gaur egun Manuel Lekuona Kultur Etxea). Urtean behin edo bitan baino errepikatzen ez zen ezohiko festa zen ikastolako ordutegiari muzin egin eta Teodosiora joate hura –leku berean ezagutuko nuen gure belaunaldiari arrasto sakona utzi zion aparteko mimo horren lana ere: Peter Roberts–. Lepo bete genuen ikastolako umeok aretoa gertakari miresgarri haren lekuko izateko. Hamar urte baino ez geneuzkan eta euskaraz ekoitzitako luzemetrai animatu bat ez zen ahuntzaren gauerdiko eztula. Hala adierazi zitzaigun eta hala genuen barneratu: pribilegiatuak ginen, zerbait garrantzitsua ikustera gindoazen. Gure mundu globalizatu honetan, noiz sentitzen ote du gaur haur batek euskara zirrara batekin lotzen duen zerbaiten lekuko pribilegiatu dela? Zenbat bider urtean? Nekeza egiten zait irudikatzea, egia esan.</p> <p>Zoragarria da egun hartako nire oroitzapena. Esan gabe doa, bideo-jokoak hasmentan zirela oraindik (Tetris-a, kasu, 1984an asmatu zuten errusiarrek), eta animazioak ordezkatzen zuen, halabeharrez, mundu birtualaren xarma ia osoa. Ez genuen, jakina, “mundu birtuala” esamoldea erabiltzen, mundu birtualaren existentzia bera baitzen birtual... Kontuak kontu, egunerokotasun traketsa deformatu eta 80etako margo-paleta estua gainditzeko modu ia bakarra ziren marrazki bizidunak. Bazuen, gainera, marrazki bizidunen egile izateak <i>glamour</i> gisako bat gure begietara: “marrazkiak banan-banan egin behar dira eta segundo bakoitzean mila!”. Asto-lanaren eta magiaren arteko bidegurutzea zen hura, ezinezko ogibide bat gu bezalako umemokoentzat. Are gehiago, euskaraz. “Ezina ekinez egina” hitzek, <i>Kalabaza tripontzia </i>filmaren egileentzat espreski asmatuak ziruditen, baiki.</p> <p><span>  Teodosio zinemakoa gogoangarria izan zela, horixe daukat akorduan, eta asteak eman genituela “sasi guztien gainetik eta laino guztien azpitik” esaldia errepikatu eta alderantziz ez ote zen eztabaidatzen (“sasi guztien azpitik eta laino guztien gainetik”? Gaur da eguna oraindik zalantzak ditudana). Gogoan dut, halaber, asteroide bihurturik espazioko harri-koskorren artean jauzika zebilen narratzaile hark <i>Star Wars</i>-en sarrerako kredituen efektu berbera eragin zuela nigan. Ahaztuak nituen erabat, aldiz, filmaren argumentua eta atalkatze episodikoa. Hiru hamarkada igaro arte ez dut izan filma berriro ikusteko abadagunea, Juanba Berasategiren ezusteko heriotzak utzi digun hutsune izugarria amini bat samurtzeko Euskadiko Filmategiak antolatu zuen ekitaldi xume bezain goxoan, Donostiako Tabakaleran. Oso arrazoi ezberdinengatik bada ere, berretsi egin da nire txundidura. Zein modu irudimentsuan berrikusten dituen euskal tradizioko pasarte eta pertsonaiak, zein adierazkorrak diren bikoizleen ahotsen murduskatzeko erak, zein naturala hizkuntz erregistroa... Litekeena da filmaren pasarte batzuk gaur egungo haurren bideoklip-bioerritmoarentzat motelegi suertatzea, baina Eibarko arma-fabrika giroan kokatutako Patxi Errementariaren moldaketa urbano-apokaliptikoa, adibidez, pieza antologikoa begitantzen zait, helduek zein haurrek berdin-berdin gozatzen dutena. Filma txinparta handiko eszenaz zipriztindua dago, nola den Amatiño ETBko aurkezle lanetan ageri denekoa, azkenean gauzatzen ez den zuzeneko konexio bat egin nahian; simpsondarren ahaide agirretar bat. </span></p> <p><span>  Gaur egun pentsaezina litzateke halako film bat proposatzea, eta are gutxiago burutzea. Koldo Izagirre, filmaren gidoigileak, garai hartako “xalotasuna” aipatu zigun sormen-motor gisa, baina ez nituzke ia erabat galduak ditugun adorea eta izaera punkia gutxietsiko. Taberna giroa, aitaren zahagi zulatutik ardoa dzanga-dzanga edaten duen umea, estetika gore-ari erantzuten dioten hatz erauzi odoltsuak, makilkadaka ebazten diren eztabaidak, puru-erretzaileak... Politikoki zuzena denaren langa sasi guztien azpitik eta laino guztien gainetik pasatzen duten eszena horiek ez lirateke egun haurrei zuzendutako ekoizpen batean onargarri. Hain gutxi, akelarre batean aker bati uzkian muxu ematen dioten pertsonaien eszena edota bere lantokiko takilan emakume biluzi baten argazkia itsatsita duen fabrika-operarioaren pasartea. Gizartea aldatu egin da eta zenbait gauza eta giro ez dira haizu (“<i>ni en pintura</i>”; ezta marrazki bizidunetan ere!). Geure buruari ezarri diogun zuzentasun politiko prebentibo horrek zer pentsa ematen du, ordea. Noiz eman genizkion libertateari kalabazak? </span></p> <p><span>  Aske izateko saiakera zor dizugu, Juanba. <br></span></p><p><span><br></span></p> <br></p> Sat, 13 May 2017 00:00:00 +0200 http://www.harkaitzcano.com/455/askatasunaren-kalabazak http://www.harkaitzcano.com/709/ehun-hitz <p><p>Ukaezina da azken berrogei urteotan euskarak aurrera egin duela. Hutsuneak hutsune, asko lagundu dute horretan hezkuntzak, euskarazko komunikabideek, argitaletxeek, euskaltegiek, eta abarrek. Kulturari eta hizkuntzari lotutako egitura klandestino, ahul eta boluntaristak zirenak egonkortu egin dira (txiki eta hauskor izaten jarraitzen duten arren, ez gaitezen engaina) eta geure belaunaldiak, gutxi-asko, euskaraz bizi ahal izan du, gurasoen nekerik gabe. Bai, ala? Bai eta ez. Debekatuta zegoen garaian bere zituen abangoardiaren igurtzia eta erresistentziaren xarma galdu ditu euskarak. Klik bakarrean oka egiteko adina kantu eskura ditzakeen gazte bati zaila da Iparraldera joan eta Mikel Laboaren disko bat estraperloan ekartzen zuenaren poza azaltzea. <i>Cool</i> hitza existitzen ez zen garaian zen <i>cool</i> euskara. Hilzoriko, egia, baina <i>cool</i>... Kasu, Unai Iturriagak <i>Jakin</i> aldizkarako egin zuen marrazki tira gogoangarriari: “Durango gurasoak dira”, zioen haur gogaituak. Eta Durango dioen lekuan, berdin jar daiteke euskara. Euskara gurasoak dira, etxeko lanak, derrigortutako hizkuntz profila ateratzeko oztopoa. Jende askorentzat, “erakundetua” dagoen zerbait baino ez da euskara, pragmatismoaren etsaia. Gertatu izan da gure artean idazle batek “euskara ez jakiteko eskubidea” publikoki aldarrikatzea ere. Ezjakintasuna funtsezko eskubide unibertsala ote da? </p><p> “Hizkuntza bat ez da galtzen ez dakitenek ikasten ez dutelako, dakitenek hitz egiten ez dutelako baizik” leloa ikasi genuen umetan. Globalizazioaren garaian, ez nago horren ziur maxima horrek indarrean jarraitzen ote duen. Dakitenek hitz egitea ez baita aski ez dakitenez inguratuta badaude; <i>ghetto</i> bihurtzeko arriskua dago. Ekoizpena baino gehiago, erabilera eta ikusgarritasuna (entzungarritasuna) dira euskararen erronkak. Zentzu horretan, pena da ETBk sormenezko ekoizpenetan arriskuak hartzeari uko egin izana. Diru asko gastatu da azken urteotan euskararen prestigioa sustatzen, baina euskararen aldeko kanpainak egiten dituzten publizitate agentzia handiek gaztelaniaz pentsatu dituzte askotan esloganak eta gaztelaniaz mintzatu dira iragarki horiek filmatzen zituzten bitartean. Ez dakite nor diren Napoka Iria, Txuma Murugarren, Amorante, Maite Arroitajauregi, Zaldi Eroa, Dani Fano, Antton Olariaga, Ander Lipus, Miren Gaztañaga, Ixiar Rozas edo Sustrai Colina... </p><p>Nork hitz egin dezala gura duen hizkuntzan, besterik ez genuen behar. Galdera da: hizkuntz askatasuna aintzakotzat hartuta, aukera dezake euskal hiztun batek bere egunerokotasunean nola mintzatu? Ez, jakina. Asimetria horrek irauten duen bitartean, euskara beti izango da bigarren mailakoa, subsidiarioa. Azken urteotan, naturaltasunez lehen hitza euskaraz egiten duenararen kemena urritzen joan dela da nire susmoa. Nekagarria egin zaigu han eta hemen –erakunde publikoetako leihatilatan bezala tabernatan, supermerkatuetan edo ezkaratzeko bileratan– euskaraz hitz egiten hasi eta arroztasun edo erantzun defentsibo sotil eta ez hain sotilak etengabe entzun beharra, aurrejuzkuen nebulosa batean biltzen gaituztela sentitzea, geure hizkuntz hautua inor molestatzeko hartu dugun erabaki gutiziatsu eta setati bat balitz bezala. Horregatik, euskal hiztun desanimatuei bezainbat, erdal komunitateari zuzentzen natzaio gaur: ehun hitz eskatu nahi nizkizueke. Egin dezagun urtebeteko epean denok ehun hitz ikasteko kanpaina bat. Ez arrazoi politikoengatik, ez hizkuntza salbatzeko, ez errukiagatik. Gozamenagatik baizik. Eta gozamenagatik ez bada, egin dezagun edukazioagatik. Ezta edukazioa ere, agian, hitza; <i>politesse</i> kontua da, kortesia hutsa. Azken finean, eguneroko bizitzan, gure familia, zirkulu profesional eta adiskideen gune hertsiaz harago topatzen ditugun haiekin ez dugu askoz ere gehiago behar. Nahi nituzke “motz-motz” esamoldea dakiten ile-apaintzaileak, “euro eta erdi” eta “ez horregatik” esaten dakiten kamareroak, “marroiak hobeto” esaten dakiten zapata-saltzaileak. Ongi aukeratu beharko lirateke ehun hitz horiek, hori bai. Aldarrika dezagun, bizikidetzaz horrenbeste hitz egiten den garaiotan, ez dagoela komunitate posiblerik ehun euskal hitz konpartitzen ez ditugun bitartean. Herren eta bereiz ibiliko garela Euskal Herria euskara zatitxo bat gabe erabat ulertzerik ez dagoela onartu arte. Errelato konpartitua? Konparti ditzagun hitz solteak, lehenik eta behin. Portugalera astebeterako oporretara joanda dozena bat berba ikasten baditugu, ez zait iruditzen urtebetean ehun eskatzea berealdiko ahalegina denik: aski lirateke astero bizpahiru. Proposa dezagun jolas bezala. “¿Qué tal vas con lo tuyo, te has aprendido ya las tres palabras de esta semana?”, halakoxe elkarrizketak irudikatu nahi nituzke kafearen orduan. Euskara berba eta euskara berbagai. Inor kiskali gabe, erein dezagun gure kulturaren pozoi gozoa. Plazer hori opa diet euskararik ez dakitenei. Euskal Herrian bizi eta euskarari bizkarra ematea, zeure etxean gela bat giltzarrapoz itxita erabili gabe edukitzea baita. Sartu beharra dago bertara, altzariekin ilunpean itsumustuka ibiltzeko bada ere. </p><p> Gutxitxo irudituko zaizkie ehun hitz zenbaiti. Beste batzuei, gehiegi. Eman zure botoa, aukeratu lagun hurkoaren ahotan entzun nahiko zenukeen hitz sorta! Ehun hitz elkar ulertzeko, ehun hitz autoestimua berreskuratzeko, liskar gozorako, hobeto bizitzeko. Ehun behar ditugu. Ehun denonak, ehun ezinbesteko, ehun hasteko. </p><p> Ehun hitzekin ehuntzen has gaitezke benetako sarea. Eutsiko dioguna eta eutsiko gaituena.</p><br></p> Fri, 02 Dec 2016 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/709/ehun-hitz http://www.harkaitzcano.com/446/ponte-en-tu-tarta <p> </p><p>Moyua plazako armarri frankistari arranoa kendu-ez-kendu eztabaida ez da berria. Behin kentzen hasita, jakina, erauzketa nork ordaindu behar duen ebaztea izaten da kontua,<span>  eta kasu honetan Espainiako Gobernuaren aurrekontuen barruan sartu behar ei dira lanak (ironikoa litzateke Espainiako Ogasun Agentziaren egoitza izanik euskal erakundeak arduratu behar izatea harrapakariaz, egia esan). Kultura Ministerioko teknikarien txostena aipatzen duen albistea irakurrita, armarri bat kentzeaz baino, laparoskopia bidez tumore bat erasotzeaz ari garela lirudike: “ikurraren zati batzuk kentzea iruditu zaie aukera egingarri bakarra. Ziur ez dauden arren, uste dute elkarri lotutako zatiek osatzen dutela eskultura. Hala, armarriaren inguruan dagoen San Joanen arranoa kenduko dute: goiko aldetik burua, alboetatik atzaparrak, eta behetik buztana. Koroa ere kenduko diote, ez delako errege koroa; baita frankismoaren goiburu izandako <i>Una, grande, libre </i>idazkia ere. Esan dute ez dela izango arriskutsua; bai, ordea, zaila”. <i>Arranopola</i>. Operazioen teatroan sartzeak baditu bere konplikazioak, esan du sendagileak, eta familiak kezkatuta egoteko arrazoiak dauzka. </span></p> <p>Dudarik gabe, geure iraganeko bidegabekeriak salatzeko modua da kale izendegia aldatu, armarriak erretiratu eta Frankismoari gorazarre egiteko sortu ziren eskulturak<span>  geure kaleetatik kentzea, baina ez ote da batzuetan harri-muttur bat uztea mesedegarri? Noiz da armarri bat oroitarazle eta noiz laidogarri? Agian ez litzateke guztiz kaltegarria hiriko teilatuetan arrano baten harrizko mehatxuari eustea, baldin horrek aitona-bilobak semaforo parean geratu eta, han goiko armarria seinalatuta, belaunaldi batek besteari “istoriotxo” bat kontatzea ahalmenduko balu. Zalantzak sortzen dizkit, egia esan. Hiriko ikonografia kontu hauek modu eraginkorrean ebazteko, deialdi irekia egin beharko litzaieke beharbada artistei, haien interbentzioen bidez sinboloak berrirakurtzeko. Ohikoan ikusi gabe begiratzen duguna hobeto ulertu eta inguratzen gaituen</span> hiri-paisajearekiko kontzienteago bihur gaitezen. Nola irakurri gure gertuko historia hiriko geruza ezberdinetan inor iraindua sentitu gabe? Arkitektuen lana adina da hori sortzaile eta intelektualena, nik uste. Berlinen alderrai ibili den edonork ezagutzen ditu bertako kaleetan dauden <i>Stolpersteine</i> edo <i>estropezu-harriak</i>. Gunter Demnig artistak sortu zituen harlauza hauek, espaloietan zehar nonahi barreiatuak, eta inguruko harlauzak baino apur bat altuagoak direnak, halako moldez non ibiltariak ez baitu estropezu egin eta behera begiratu beste aukerarik izango. Hala jabetuko da, inskripzio bat duela harriak, leku horretan naziek bahitu eta deportatutako norbaiten izen-deiturekin: “Ez joan hain azkar, hemen zerbait gertatu zen. Geratu eta pentsatu”, gaztigatzen digute harriek. </p><p><span>  Artisten parte-hartzeak ez du, ordea, arrakasta ziurtatzen. Bartzelonako Born auzoan ikusgai den <i>Franco, Victòria, República, impunitat i espai urbà</i> erakusketaren harira, udal biltegian zeukaten zaldizko Franco jeneralaren estatua jarri dute kalean, jendeari zer pentsa eman asmoz. Kontua da estatuak ez zuela bururik, eta hausnarketarako gonbita zena ez dela ongiegi ulertua izan. Interakzioa izan bazen erakusketaren sortzaileek  nahi zutena, lortu dute zerbait: panpina puzgarri bat, txerri buru bat eta <i>rouge</i> gorriz ezpainak margotuta zeuzkan diktadorearen bustoa agertu dira, hurrenez hurren, zaldunaren gabezia osatzera, herritarren iniziatibaz. Azkenean, norbaitek estatua lurrera bota eta zaramaren kamioiak erretiratu behar izan du, laparoskopia handirik gabe. “Ziurrenik ez dugu estatua hauek erakustearen asmoa zein zen ongi azaldu”, adierazi du Gerardo Pisarello alkateordeak. CUP alderdiak, bere aldetik, estatuak lurrean jarrai dezan eskatu du, “hiriak Francorekin elkarrekintzan jarrai dezan”. </span></p> <p><span>  Lerro hauek idazten ditudan bitartean, Putinek Kremlin ondoan Vladimir printze kristauari eskainitako hamasei  metroko estatua inauguratu berri duela irakurri dut, UNESCOren aholkuen kontra. Putin kristautasunari gorazarre egiten? Ez, zehazki: ukrainarrak zirikatu nahi lituzke  zenbaiten ustez, Vladimirrek sortu zuenez gero lehen estatu errusiarra Kieven. Beste batzuen ustez berriz, Vladimir Putinek bere buruari egindako beste omenaldi egomaniako bat baino ez da, izenkide direnez printzea eta bera.</span></p> <p><span>  Eztei ospakizunetarako  merenge opiletan ezkonberrien panpinatxo pertsonalizatuak ipintzen zituen Madrilgo gozotegi batekin akordatu naiz. Honela zioen iragarkiak: “¡Ponte en tu tarta!”. <br></span></p><blockquote><p><span>Territorios gehigarrian<br></span></p></blockquote> <br><p></p> Sat, 26 Nov 2016 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/446/ponte-en-tu-tarta http://www.harkaitzcano.com/447/beltzaren-koloreak <p> </p><p>Izan gaitezen errealista: duela zortzi urte Obama presidente egin zuten arrazoietako bat Frank Shepard Fairey (aka Obey) artistaren irudi serigrafiatua izan zen. Che Guevarari Kordak ateratako erretratua gogoan, grafiti espraiagarri bihurtu zuen. Plantila hura AEBetako banderaren koloreekin zipriztindu eta <i>Hope</i> hitza jarri zion gero azpian. Hiruehun mila eranskailu eta milioi erdi poster inprimatu zituen bere kasa (hala dio artistak, “bere kasa” egin zuela), gerora nazkatzeraino errepikatu eta parodiatu den irudi presidentziala eraikitzeko. Sutautsa bezala hedatu zen irudi hura kamiseta, txapa eta abarretan. Horratx, Obamaren paradoxa tragikoa: hautatu bitartean jo zuela goia. Presidentegai beltz batek 2008an lor zezakeen gauzarik handiena esklabuek eraikitako Etxe Zurira iristea zen, sinbolo bilakatzea. Eta lortu egin zuen. </p> <p>Maitagarrien ipuin bat? Gauza jakina da hiru taldetan sailkatzen direla ipuinetako pertsonaiak: norbait direnak, zerbait egiten dutenak eta zerbait dakitenak. Bere azken urteotako leloa “Organizing for Action” izan den arren, Obama <i>direnetakoa</i> da; bere zeregin nagusia lehen presidente beltza <i>izatean</i> datza. Zortzi urtetan egin zezakeena –egiten utzi diotena– zen gutxienekoa. Irabazi zuen unetik beretik genekien iragarritako dezepzio baten kronika izango zela, eta sinboloaren bibrazioak ongi edo gaizki kudeatzea zela bere erronka, horren araberakoa izango zela historiaren epaia. </p> <p>Serigrafia bat, hori izan zen dena? Ez, jakina, gizaseme hark karisma zeukan, eta marka global bihurtzeko hiru hitz baikor kateatzen zituen lelo garaitezina (“Yes, we can”). Askorako –ia edozertarako– ematen zuen borondate oneko abstrakzio hark (inperatibo kategorikorako ere bai: “Yes, we Kant”), azken portuko aldaera desolagarriraino iritsi arte: “Yes, we Trump”. Ez baitago ifrentzurik gabeko lelorik.<span>  Zuri-beltzezko bideoklip bat osatu zen hastapenetan –haiek garaiak haiek!–, Obamaren hitz kementsuen <i>flow</i>a <i>hip-hop</i> doinu leun bati txertatuz. Bideo hau ere ez omen zuten demokratek bultzatu; <i>herriarengandik</i> etorri zen, Arestiren poesia bezala. Eta horixe izan zen, hain zuzen, Obamaren kanpainaren arrakasta, bolondresengandik sortu zela sinestaraztea. Bitxikeria gisa aipatu behar, Jesse Dylan, Boben semea, arduratu zela bideoaren zuzendaritza musikalaz –judutarrak beti tartean!–. Mesias berria izan zen hilabete batzuez, kolore politiko guztietako liderrek atera nahi zuten selfia Obamarekin. Esker txarreko herria zugandik apartatzea denbora kontua da, ordea. Soziologoek diotenez, herritarren sostenguaren %1,5 galtzen du agintariak agintean dagoen urte bakoitzeko, noiznahi eta nonahi, hori omen batazbestekoa. </span></p> <p>Jakina, beti izan dira betizu ezkorrak. Obama beltza zenik auzitan jarri eta Oreo gailetekin alderatu zuten: kanpotik beltza, barrutik zuria. Etta James kantari handia, esate baterako, haserretu egin zitzaion kargu hartze ospakizunerako Beyoncé gonbidatu zuelako bere ordez <i>At last</i> kantu esanguratsua abestera. Jatorrizkoa baino, nahiago izan zuen fotokopia. Zantzuak ziren. Obama beltza izan zitekeen, baina orri zuri izatea zuen bertute: berdin uste du oraindik AEBetako herritarren %10ak musulmana dela. </p> <p>Irudi serigrafiatu orori dagokion bezala, argi-itzalez betetakoa izan da bere bibrazioaren kudeaketa. Iranekin akordio nuklearra, Kubarekiko harremanak desizoztu izana<span>  eta Obamacare zopaurritua izango dira bere ondarea, LGTB arloan emandako aurrerapauso xume batzuekin batera. Emakumezko afroamerikar bat estatuko fiskal nagusi izendatu du –sinbologintza eratorria– eta ekonomia eta langabezia arloan datu onak ekarri [dituen bolada gobernatzea tokatu zaio]. Estilo atsegin eta samurra berea, Bush zabarrarekiko bestelakoa. Gutxirekin konformatzera jarrita gaude, egia. Bete gabeko promesen artean, Guantanamo ez itxi izana eta Sandy Hookeko eskolakoa bezalako sarraskien ondoren armen kontrolari bridarik jarri ezina…  Hala ere, zein ongi egin zuen negar, negar egiten dakitenek bezala: guk harekin malkoak isurtzeko moduan. Eta, ez dezagun ahantz, trafiko istripuetan, droga gaindosiz edo gerran zenduak baino askoz gehiago dira AEBetan kalean tiroz hilak. </span></p> <p><i>Checks and balances</i>: munduko sheriffa dela sinestarazi arren, bere presidenteak Europako edozein agintarik baino askoz ere gutxiago agintzeko pentsatua dago AEBetako sistema. Ez dezala inork sobera botere pila –hortik epaileen garrantzia–, errotaren torlojuak arduratuko dira gero ezer alda ez dadin. Bibrazioak, asko jota. Espetxe sistemarekin ere ezin deus egin, arrazoi ekonomikoak argudiatu zituen arren AEBetako bi milioi eta berrehun mila presoen paraderoaz hausnartzeko (“jendea kartzelan sartuta edukitzeko 80.000 milioi dolar xahutzen ditugu urtero”). Ekonomia da, ergelok, ekonomia…<span>  </span></p> <p>Eta Bin Ladenen hilketa? Non sailkatu? Estatubatuarrek garbi daukate lorpenen zakuan sartu beharrekoa dela. Kasu berriz kamisetei: “Obama Killed Osama” lelo txoroarekin milaka saldu ziren ordu gutxitan. </p> <p>Obamak <i>swing</i>a dauka, bai, hizketa gozoaren xarma, badaki mugitzen, Air Force One hegazkineko eskailerak azkar jaisten. Irribarre zabal zena uzkurtzen joan zaio ordea urteekin, eta azken aldion gorantz edo aurrerantz adina ikusten dugu argazkietan lurrera begira. Saskibaloi jokalaria maratoilari nekatu bihurtu zaigu, Mandela erkindu baten molde apalera etorri (Mandela esan dut? Nahi bai!). </p> <p>Dena neurtu eta zenbatzeko ohiturari leial, elizara gutxi joan izana leporatu diote presidente demokratari; hogei bat bider baino ez zortzi urtetan. <i>American Thinker</i> aldizkari kontserbadoreak <i>The First Church of Eighteen Holes</i> gurtzea leporatu dio. Alegia, golf zelaia. 200 alditan baino gehiagotan joan bide da bere agintaldian soropil berde zulodunaz gozatzera. Esan dugu lehen ere, <i>swing</i> kontua. Eta <i>swing</i>a, zarauztarrek badakite, gorputzeko 124 giharrek golf pilota makilarekin jo aurretik egiten duten mugimendu koordinatua da. Kontua da pilota zuririk ba ote duzun kolpatzeko. </p> <p>Aurki <i>langabezian</i> geratuko dela probestuz, CBS kateko gaueko saioan <i>lan-elkarrizketa</i> egin dio Stephen Colbertek. Dauzkan diplomen berri galdetzean, Bakearen Nobel Saria aipatu du Obamak. “Hara, eta zergatik eman zizuten halakorik?”; “Zintzoki esatea nahi baduzu, oraindik ez dakit”. Ados, euren buruari barre egiten trebe dira politikari iparramerikarrak, baina ez dago umorearen mozorroarekin botatakoak bezain egia gordinik. Saio berean –kolore, kolore– Donald Trumpen ileaz trufatu zen Obama, umorea arao bat izan daitekeela gogoratuz: “No, orange  is <i>not</i> the new black”. </p> <p>Hitzekin ere egiten baitira serigrafiak. Gustura ezagutuko nuke txiste hori marraztu zion gidoigilea. <br></p><blockquote><blockquote><p>Berria egunkarian argitaratua</p></blockquote></blockquote><p></p><p></p> Sun, 06 Nov 2016 00:00:00 +0100 http://www.harkaitzcano.com/447/beltzaren-koloreak